|
EBU'L VEFA MUHAMMED EL-BÜZCANİ
(İS. 940 - 997)
Ebu'l Vefa Muhammed İbn Muhammed İbn Yahya İbn İsmail el-Büzcani MS.
940'ta Büzcan Nişapur'da doğmuştur. Bağdat'ta büyük bir matematikçi ve
astronom olarak gelişti ve MS. 997/998'de öldü. Matematiği Bağdat'ta
öğrendi. MS. 959'da Irak'a göç etti ve ölünceye dek orada yaşadı.
Ebu'l Vefa'nın asıl katkısı matematiğin birkaç dalında, özellikle
geometri ve trigonometride yatmaktadır. Geometride, katkıları; pergelin
açılmasıyla geometrik problemlerin çözümünü; diğer karelere eşit bir
karenin çizimini; düzgün çok yüzlüleri; bir kenarı aynı daire içine
çizilmiş eşkenar üçgenin kenarının yarısı olan hektagonun çizimini;
noktalarla parabolün çizimleri ve denklemlerin geometrik çözümünü
içermektedir:
x4 = a ve x4 + ax3 = b
Trigonometrinin gelişimine Ebu'l Vefa'nın katkısı oldukça kapsamlıdır.
Küresel üçgenlere ilişkin olarak sinüs teoreminin genelleştirilmesini
gösteren ilk kişidir. Sekizinci ondalık kesre kadar doğru olarak sin
30'yi ve sinüs tablolarının çiziminin yeni bir yöntemini geliştirmiştir.
Aynı zamanda, sin (a + b) ve formülü için ilişkileri de geliştirmiştir:
2sin2 -a / 2 = 1- cos a, ve sin a = 2 sin a / 2 cos -a /2.
Buna ilaveten, tanjantın özel bir çalışmasını yapmış ve bir tanjantlar
tablosu hesaplamıştır. İlk defa sekant (kesen) ve kosekantı (kesilen)
tanıtmış, trigonometrik doğrular arasındaki ilişkileri bugün tanımlamak
için kullanıldıkları şekilde biliyordu ve koniler üzerine kapsamlı
çalışmalar gerçekleştirmişti.
Bir matematikçi olmasının yanı sıra, Ebu'l Vefa aynı zamanda astronomiye
de katkılarda bulunmuştur. Bu alanda, Ay'ın farklı hareketlerini
incelemiş ve 'değişim'i keşfetmiştir. Kendisi aynı zamanda son Arapça
çevirmenlerin ve Yunanca eserlerin yorumcularındandı.
Matematik ve diğer konular üzerine birçoğu kaybolmuş ya da değiştirilmiş
şekilde mevcut olan çok sayıda kitap yazdı. Katkıları Kitab 'İlm
al-Hisab, bir aritmetik alıştırma kitabı, al-Kitab al-Kamil (Tam Kitap),
Kitab al-Handsa (Uygulamalı Geometri)'yi içermektedir. Bundan başka,
Öklid, Diophantus ve el-Harizmi üzerine kendi yorumlarını kattığı zengin
tercümeler yazmış, fakat bunların tamamı kaybolmuştur. Günümüze ulaşan
kitapları Kitab 'İlm al-Hisab, Kitab al-Handsa ve Kitab al-Kamil'dir.
Ay'ın hareketlerine ilişkin astronomik bilgisi, 'değişim' durumunda ayın
üçüncü değişkenliği bahsettiği gibi 'ay tedirginliği'nin ikinci bölümü
olduğu konusunda tenkit edilmektedir. Fakat, Sedat'a göre, onun
keşfetmiş olduğu altı yüzyıl sonra Tycho Brache tarafından keşfedilmiş
olanla aynıdır. Yine de, trigonometriye katkısı, tanjant üzerine
bilgileri geliştirmesi ve ilk defa olarak sekant ve kosekantı tanıtması
açısından oldukça anlamlıdır; aslında bugünün trigonometrisinin oldukça
büyük bir bölümü ona kadar uzanabilmektedir.
|
