|
EL-FERGANİ
(860 CİVARI)
Ebu'l-Abbas Ahmed ibn Muhammed ibn Kahir el-Fergani, Fergana,
Transoksanya (Özbekistan)'da doğmuş, el-Memun ve ardıllarının
hizmetindeki en seçkin astronomlardan biridir. 12'nci yüzyılda
Latince'ye çevrilmiş ve Regiomontanus'tan önce Avrupa astronomisi
üzerinde büyük bir etki bırakmış olan "Astronominin Elementleri"ni
(Kitab fi al-Harakat al-Samawiya wa Jawami Ilm al-Nujum, yani, Göksel
Hareket ve Yıldızlar Bilimi Üzerine Kitap) yazdı. Batlamyos'un teorisini
ve devinim değerini kabul etmiş, fakat sadece yıldızları değil
gezegenleri de etkilediğini düşünmüştür. Yer'in çapının 6,500 mil
olduğunu belirlemiş ve en uzak mesafeleri bulmuş ve aynı zamanda
gezegenlerin çaplarını da bulmuştur.
El-Fergani'nin faaliyetleri mühendisliğe kadar uzanmaktadır. İbn Tugri
Birdi'ye göre, el-Fustat'taki (eski Kahire) Büyük Nilometre'nin*
yapımını denetlemiştir. İnşaatı emreden el-Mütevekkil'in öldüğü yıl olan
861'de tamamlanmıştır. Fakat İbn Abi Usaybi'a tarafından anlatılan
aşağıdaki hikayeden çıkarıldığı gibi, mühendislik el-Fergani'nin asıl
uzmanlık alanı değildi.
El-Mütevekkil, el-Ca'feri adında bir kanalın kazılmasını denetleme işini
Musa ibn Şakir'in iki oğlu, Muhammed ve Ahmed'e emanet etmişti. Onlar
işi el-Fargani'ye devretmişlerdi, böylece kıskançlıktan dolayı, daha iyi
bir mühendis olan Sind İbn Ali'yi kasten göz ardı ederek,
el-Mütevekkil'in Samarra'daki sarayından uzağa, Bağdat'a gönderilmesine
neden olmuşlardı. Kanal, el-Mütevekkil'in Dicle Nehri üzerinde Samarra
yakınına inşa ettiği ve kendi adıyla anılan yeni şehir,
el-Ca'feriyye'den geçmektedir. El-Fergani kanalın başlangıcın kalanından
daha derin yaparak ve böylece Dicle'nin yüksek olduğu zamanlar haricinde
kanalın uzunluğu boyunca yeterli suyun akmamasına sebep olan vahim bir
hata yapmış. Bunun haberleri Halife'yi kızdırmış, ve iki kardeş
şiddettli bir cezadan sadece el-Fergani'nin hesaplamalarını düzeltmeye
kefil olan ve böylece kendi refahını ve belki de hayatını tehlikeye
atan, Sind İbn Ali'nin ince gönüllülüğü sayesinde kurtarılmıştı. Ancak,
astrologların doğru olarak kehanette bulundukları gibi, el-Mütevekkil
hata açığa çıkmadan kısa bir süre önce öldürülmüştü. El-Fergani'nin
hatası için yapılan açıklama, onun tatbiki bir mühendisten çok bir
kuramcı olması idi. O, bir inşaatı asla başarıyla tamamlamadı.
987'de yazılmış olan İbn el-Nedim'in Fihrist'i, el-Fergani'ye sadece iki
eser atfetmektedir: (1) "Üniteler Kitabı, Almagest'in bir özeti" (Kitab
al-Fusul, İkkhtiyar al-Majisti) ve (2) "Güneş saatlerinin yapımı üzerine
kitap" (Kitab 'Amal al-Rukhamat).
The Jawami, ya da bildiğimiz adıyla 'Elementler', el-Fergani'nin en iyi
bilinen ve en etkileyici eseridir. Abd'ül Aziz el-Kabisi (ö. 967) bu
eser üzerine, İstanbul el yazması, Aya Sofya 4832, cilt. 97v-114v'de
korunmuş olan, bir tefsir yazmıştır. Ardından 12'nci yüzyılda iki
Latince çeviri geldi. Jacob Anatoli, 1590'da ortaya çıkan, üçüncü bir
Latince versiyona temel olarak sunulan kitabın İbranice bir tercümesini
çıkardı. Öte yandan Jacob Golius 1669'da Arapça orijinali ile birlikte
yeni bir Latince metin yayınlamıştır. Ortaçağ Avrupa'sında
'Elementler'in etkisi Avrupa kütüphanelerindeki sayısız Latince el
yazmasının varlığı ile açıkça kanıtlanmıştır.
Bu kitaba ortaçağ yazarlarından referanslar çoktur ve Batlamyos'a ait
astronomi bilgisini yaymada, en azından bu rol Sacrobosco'nun Küresi
tarafından devralınıncaya dek, büyük ölçüde sorumluydu. Ondan sonra
bile, el-Fergani'nin 'Elementler'i kulllanılmaya devam edildi ve
Sacrobosco'nun Küresi açıkça ona borçludur. Dante, 'Vita nuova'da ve
'Convivio'da gösterilen astronomi ile ilgili bilgileri (Gerard'ın
tercümesindeki) 'Elementler'den çıkarmıştır.
|
